نکته های آزمونی و طلایی متون فقه مرکز وکلا (متاجر ، نکاح ، طلاق ، قضا ، قصاص) منطبق با تحریرالروضه

    کتاب حاضر مشتمل بر پنج باب «نکاح، طلاق؛ قضا، قصاص و متاجر»، از ابواب مهم فقه امامیه محسوب می‌شود. که پیشگام نگارش آن، محمد بن جمال‌الدین مکی عاملی (۷۳۴-۷۸۶ق) ملّقب به شهید اول در کتاب «اللُّمْعَةُ الدَمشقیّة» است. بعدها زین‌الدین بن نورالدین علی بن احمد عاملی جُبَعی(۹۱۱-۹۵۵ یا ۹۶۵ق) معروف به شهید ثانی، فقیه شیعی قرن دهم قمری، با نگارش شرح بر لمعه دمشقیه و نام‌گذاری آن به «الرَّوضَةُ البَهیَةُ فی شَرْح اللُّمعَةِ الدِّمِشقیَّة» نقشی موثّر در تکوین و سامان مطلوب فقه امامیه ایفا نمود. منبع اصلی آزمون کارشناسی ارشد و دکتری رشتة حقوق و فقه نیز، کتاب مزبور شهید ثانی است. این اثر، از دیرباز مورد توجّه فقهای امامیّه قرار داشته و مصدر مهمی برای نگارش قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی نظام حقوقی ایران به شمار می‌رود.

   حجم زیاد کتاب الرَّوضَةُ البَهیَة شهید ثانی، باعث شد که خلاصه‌ای از این شرح ارجمند، موسوم به «تَحْریرُالرَّوْضَةِ فِی شَرْح اللُّمعَةِ الدِّمِشقیَّة» توسط علیرضا امینی و سید محمدرضا آیتی در دو جلد به چاپ برسد. در واقع کتاب مذکور، شرح لمعه جدید محسوب نمی‌شود، بلکه هدف گردآورندگان آن، تلخیص کتاب الرَّوضَةُ البَهیَة شهید ثانی بود.

    مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه، از سال 1403، منبع متون فقه را «تَحْریرُالرَّوْضَة» و 5 باب مهم «نکاح، طلاق، قضاوت، قصاص و متاجر» معرفی کرد. این اقدام مرکز وکلا به زعم نگارنده این سطور، اقدامی ارزشمند در راستای اجماع منبع سوالات متون فقه کنکور ارشد و دکتری با آزمون وکالت بود.

      نکتة شایان ذکر این است که با اکتفا به ترجمة صرف، نمی‌توان به سؤالات استنباطی سنجش و آزمون وکالت پاسخ درست داد یا نتیجة مطلوب گرفت؛ به همین خاطر، هدف نگارنده در اثر حاضر، شرح آزمونی پنج باب مذکور است. مزیّت این اثر، معطوف به تمرکز طراحان سوال سنجش در متون فقه بوده که خوانندگان گرامی را از مراجعه به کتب متعدد در پنج باب مذکور بی‌نیاز می‌سازد.

  در ترجمة متون عربی، آنچه در اول ضروری می‌نماید آشنایی با قواعد صرف و نحو عربی و اشرافیّت کامل به لغات عربی است و بدون این عناصر مهم، قدم نهادن به وادی ترجمه متون عربی به فارسی، کاری خام و ناصواب تلقی می‌شود. از سوی دیگر در دایرة تخصصی‌تر، اشراف به علم حقوق و مواد قانونی که بخش اعظمی از آن، در سایة متون فقه امامیه نگاشته شده، اصلی بنیادی در ترجمه این متون به شمار می‌رود. قبل از نگارش این اثر، ابعاد مختلف شروح دیگر و کتاب‌های موجود در بازار و نیز سوالات معتبر سنجش پیرامون متون فقه ارزیابی شد و دست آخر با رویکرد آزمون محور، مجموعة حاضر، تقدیم جامعة علمی و حقوقی می‌شود.

   مترجم و شارح اثر حاضر، تنها به مطالب «تحریرالروضه» اکتفا نکرده و در برخی جاها، نظرات بنیادی شهید ثانی را در قالب نکته در پاراگراف آورده است؛ به همین خاطر داوطلبان کنکور کارشناسی‌ارشد و دکتری حقوق یا فقه و مبانی حقوق نیز می‌توانند از آن بهره ببرند.  از سوی دیگر، برای تفهیم بهتر مطالب، مواردی در ترجمه با قلاب [ ] افزده شده که راهگشای فهم بهتر خوانندگان خواهد بود.

سوالات آزمون وکالت و کنکور کارشناسی ارشد و دکتری در متون فقه، تأکید بر متن عربی دارد. به نحوی که روی سوال به زبان فارسی بوده و بعد از آن، یک متن عربی دو سطری می آید و اکثر گزینه‌ها به زبان فارسی است. داوطلبان باید به دو عنصر اساسی در خوانش و تسلط بر متون فقه آشنا باشند.

1. اولی تعاریف عربی واژگان تخصصی است که کانون سوالات قرار می‌گیرد و باید به این تعاریف عربی با تکرار و بازگویی مسلط شد. مثلاً در تعریف «کفائت» آمده است: « الْكَفَآءَةُ وَ هِيَ تَسَاوِي الزَّوْجَيْنِ فِي الْإِسْلَامِ وَ الْإِيْمَانِ». داوطلبان گرامی باید به قدری مسلط باشند که وقتی تعریف کفائت از آن‌ها پرسیده می‌شود به سرعت متن عربی آن را بازگو کنند. در این کتاب، مولف به داوطلبان آموخته است که در ادبیات متون فقه بدانند که تعاریف به عربی این گونه است که واژه تخصصی می آید و بعد از آن فرمول « واو» عطف + ضمیری که به کلمه قبل از «واو» بر می‌گیرد و از جنس جنس با آن کلمه همسان است. در همان مثال بالا چون واژه «کفاءت» مونث بود؛ کلمه بعد از «واو» نیز با ضمیر مونث «هی» آمده است. و نمونه هایی از این قبیل که در سرتاسر متون فقهی از همین قاعده خاص در تعاریف استفاده می‌شود. مثال های دیگر مانند تعریف «قاضی تحکیم» که این‌گونه آمده است: «قَاضِي التَّحْكِيمِ وَ هُوَ الَّذِي تَرَاضَی بِهِ الْخَصْمَانِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمَا مَعَ وُجُودِ قَاضٍ مَنْصُوبٍ مِنْ قِبَلِ الْإِمَامِ» یا تعریف «مدعی»: «هُوَ الَّذِي يُتْرَكُ لَوْ تَرَكَ الْخُصُومَةَ. وَ قیلَ هُوَ مَنْ يُخَالِفُ قَوْلُهُ الْاَصْلَ أوِ الظَّاهِرَ» و تمام تعاریف در متون فقه این گونه است. مولف علاوه از ترجمه، نکات آزمونی و مهم را برای آشنایی داوطلب به صورت جداگانه آورده است تا با ابعاد مختلف و روش صحیح متون خوانی بتوانند نتیجه‌ای مطلوب کسب نمایند.
2. دوم اینکه احکام آمده در 5 باب که در کنار تعاریف واژگان تخصصی، بسامد دارد و بیش از 90 درصد سوالات متون فقه معطوف به تعاریف و احکام هستند. داوطلبان باید به متن عربی و ترجمه فارسی حکم‌های مختلف مسلط باشند. مولف کتاب بعد از ترجمه متن، در داخل کادرها، نکات آزمونی این احکام را جداگانه توضیح داده است. مثلاً داوطلب باید در «نکاح متعه» احکام زیر را هم به صورت عربی و هم ترجمه فارسی مسلط شود:

الف)  1) ذِكْرَ الْأَجَلِ الْمَضْبُوطِ   2) وَ ذِكْرَ الْمَهْرِ الْمَضْبُوطِ.  وَ لَوْ اَخَلَّ بِهِ بَطَلَ الْعَقْدُ بِخِلَافِ الدّائِم؛ 1) مدّت باید به طور مشخص بیان شود  2) مقدار مهریه باید مشخص شود؛ اگر مهریه ذکر نشود، نکاح باطل می‌شود برخلاف نکاح دائم[که در آن مهریه، شرط صحّت نکاح نیست]./ ب) 1) لا تَنْحَصِرُ فِي عَدَدٍ وَ نِصابٍ. 2) وَ اَنَّها تَصِحُّ بِالْكِتَابِيَّةِ ابْتِدَاءً. 1) نکاح متعه، منحصر در تعداد معیّنی نیست[یعنی محدودیت چهار زن که در نکاح دائم بود را ندارد].   2) ازدواج موقّت با زنی که اهل کتاب است ابتداءً (بَدْواً) صحیح و جایز است./ ج) وَ لَوْ وَهَبَهَا الْمُدَّةَ قَبْلَ الدُّخُولِ فَعَلَيْهِ نِصْفُ الْمُسَمَّی:  اگر مرد قبل از نزدیکی با زن، تمامی مدّت نکاح را به او ببخشد: مرد باید نصف مهریه تعیین شده را بدهد و سایر موارد که باید متن عربی و فارسی را مسلط باشید.

3. سوم مورد که از نوآوری‌های این اثر تلقی می‌شود، اضافه نمودن پیوست فهرست واژگان و تعاریف این 5 باب به صورت الفبایی در آخر کتاب است که احاطه داوطلبان را بر واژه‌ها و ترجمه فارسی این پنج باب مسجّل می‌کند.

    در پایان شایان ذکر است که داوطلبان برای آزمون‌های بزرگی همچون وکالت و کنکور باید حافظه بلند مدّت خود را تقویت کنند. و حافظه بلند مدت جز با تکرار وبازگویی تقویت نمی‌شود. در متون فقه نیز باید به قدری احاطه بر متن عربی و ترجمه احاطه باشد که به راحتی بتوان به سوالات آن پاسخ داد. مورد آخر اینکه در پاسخ‌دهی به سوالات متون فقه لازم است هرچه در سوال و  متن عربی آن داده شده، مناط اعتبار باشد و خارج از متن عربی، تحلیل و تفسیر کردن یکی از موارد عدم حصول نتیجه مطلوب داوطلبان در این درس است.  یعنی به هرچه نص عربی داده توجه کنید و نگویید شهید ثانی در جای دیگر این‌گونه گفته است. اگر در متن عربی داده شده موجود بود که گزینه درست را بزنید.

    این اثر از دکتر حسین شهبازی، در 567 صفحه و 5 باب به انضمام فهرست واژگان و تعاریف پنج باب، در زمستان 1403 از سوی انتشارات قلم و اندیشه به طبع رسیده و روانه بازار نشر شده است.